Toen er voor het eerst een graanzuiger naar Antwerpen kwam, bekogelden de buildragers de schepen die daarvoor verantwoordelijk was. Als de enige overgebleven graanzuiger ter wereld tegenwoordig terugkeert naar haar thuishaven, jubelt de maritieme gemeenschap. Zo krachtig is erfgoed en Jef Vrelust leerde stad en haven trots zijn op die stukken nautische geschiedenis. Drie maanden geleden gaf hij de fakkel van MAS-curator door, maar hij heeft de volgende relicten al op het oog.

Profiel

  • Naam: Jef Vrelust
  • Functie: Monumentenzorger
  • Bedrijf: Stad Antwerpen
  • Leeftijd: 43

Verwezenlijkingen

  • Geeft erfgoed een plaats in het landschap
  • Selecteert nieuwe erfgoedobjecten
  • Ontfermde zich over de graanzuiger en de kranencollectie
  • Stond mee aan de basis van het MAS

“In een havenstad hangt een andere cultuur dan in een stad die niet aan het water ligt. Dat voelde ik al toen ik eind jaren ’90 in Antwerpen kwam wonen terwijl ik kunstgeschiedenis studeerde in Leuven. Net omdat de haven de geschiedenis van de stad zo sterk bepaald heeft, interesseerde die stad mij. De zee en de pogingen van de mens om haar te bedwingen komt in veel kunstvormen aan bod. Toevallig werd er tijdens mijn studies een cursus stadsgids georganiseerd en dat vond ik de ideale manier om de stadsgeschiedenis te leren.”

“Als gids leerde ik hoe je ergens een verhaal rond vertelt. Dat hielp wel toen ik in 2000 begon als consulent bij het Museum Aan de Stroom (MAS). Dat stond er toen nog niet, maar ik moest de collectie van het Nationaal Scheepvaartmuseum voorbereiden op het MAS. De ideale manier om meer te weten te komen over maritiem erfgoed. De collectie leidde uiteindelijk tot de tentoonstelling ‘Wereldhaven’, die nog steeds te zien is op de zesde verdieping van het MAS.”

Herkenningspunten

“Ik vind het geweldig hoe maritiem erfgoed mee het uitzicht van de stad bepaalt en de evolutie weergeeft. Lang geleden was Antwerpen een handelshaven en dat zag je aan de koopmans- en pagaddertorentjes. Later verschenen de kranen aan de skyline. Daarna kwam de petrochemie met haar schoorstenen daarbij, zodat je de industrialisering van de haven zag. En nu zijn de windmolens het herkenningspunt, wat wijst op de duurzame evolutie die volop bezig is.”

“Het is niet omdat een oude machine of een havensite economisch niet meer bruikbaar is, dat je die moet verschroten of dichtgooien. Met een goede visie kan je dat erfgoed opnieuw een plaats geven en het verhaal van die evolutie vertellen. Kijk maar naar de oude havenkranen van havenheld Paul. Die kranen zaten al in de collectie en waren al beschermd, dus had ik de mogelijkheid om ze vlakbij het MAS aan de Rijnkaai te valoriseren.”

“Wanneer er een groot stuk in de collectie komt, moeten we een onderhoudsplan hebben. De Westhinder is een perfect voorbeeld van zo’n samenwerking. Aanvankelijk kreeg de stad die in bruikleen van de Vlaamse overheid en dat ging prima totdat er werken aan nodig waren. Het was niet duidelijk onder wiens verantwoordelijkheid die werken vielen, dus zochten we naar een nieuwe constellatie. Die vonden we bij de stichting van Havenheld Dirk Meulemeester, die aan fondsenwerving doet en vrijwilligers en een ligplaats heeft.”

Verliefd op schip

“Vlaanderen heeft een decreet rond varend erfgoed, dus is er een subsidiemogelijkheid. Eerst inventariseert een onderzoeker alle oude stukken die in aanmerking komen. Op basis van diens rapport adviseert de Vlaamse Commissie Varend Erfgoed, waar ik mee inzit, de bevoegde minister over de bescherming. Daarnaast krijgen musea regelmatig schepen aangeboden van mensen die verliefd geworden zijn op hun schip, maar het niet langer kunnen betalen. Die stukken hebben emotionele waarde, maar minder erfgoedwaarde. Ik moest dus vaak neen zeggen.”

“Let wel: ik vind dat maritiem erfgoed emoties moet oproepen. Erfgoed is de krachtigste verhalenverteller die er is, waardoor er onder de bevolking een soort trots ontstaat. ‘Dat is van ons, onze voorouders hebben daar nog mee gewerkt, dus dat moet hier staan.’ Een goed voorbeeld is de graanzuiger. Toen Duitsland in de negentiende eeuw overstapte van landbouw naar industrie, moest het graan invoeren. Al die graanschepen kwamen naar Antwerpen en Rotterdam, waar het graan via het spoor en de binnenvaart naar Duitsland ging.”

“De buildragers konden die hoeveelheden niet zak per zak verzetten. De bedrijfswereld lobbyde bij de stad om in Engeland graanzuigers aan te kopen. Daar kwam veel protest tegen, de bevoegde schepen kreeg letterlijk stenen naar zijn hoofd. De vrees voor jobverlies bleek echter onterecht. Dankzij die industrialisering kwam er meer trafiek naar Antwerpen, zodat er net meer jobs waren voor de dokwerkers.”

Dubbel uniek

“Tot de jaren ’80 hebben de graanzuigers dienst gedaan. Dat is zeer lang. De enige overgebleven graanzuiger ter wereld ligt in Rotterdam, maar dat is er wel degelijk één die altijd in Antwerpen gewerkt heeft. Rotterdam kocht die eigenlijk voor wisselstukken. Toen ze zagen dat de Antwerpse graanzuiger in betere staat was, hebben ze de Antwerpse gerestaureerd. Dat is straf, want dat wil zeggen dat zij de toenmalige technische kennis nog beheersen.”

“Alleen is het voor Rotterdam net als Vlaanderen een uitdaging om de kosten te dragen. Zo is er een unieke samenwerking ontstaan en is de graanzuiger het enige erfgoedobject dat door samenwerking van twee landen beheerd wordt. De enige vereiste is dat de graanzuiger regelmatig in Antwerpen te zien is.”

Nieuw erfgoed in zicht

“In mijn periode als curator van het MAS heb ik afgesproken dat het Havenbedrijf signaleert wat er uit dienst gaat. Wij waken zelf ook mee. Onlangs verwierven we de T70-sleepboot met Voith-Schneiderpropellers. Dat systeem is nog steeds de standaard, maar heeft erfgoedwaarde. Voorts heb ik mijn oog al laten vallen op de gigantische portaalkraan op de scheepswerf van Cockerill. Daarmee maken ze windmolens. Die staat dan wel in Hoboken, toch is dat havenerfgoed met een verhaal. Vroeger bouwde men met die kraan zeeschepen. Nu gaat de kraan mee met haar tijd en bouwt windmolens.”

“Nu ik bij Monumentenzorg werk, zit ik minder kort bij het varend erfgoed. Via de commissie die de minister adviseert, zie ik nog wel alles passeren. Iets vrijwaren voor de toekomst geeft een goed gevoel, maar je kan geen seconde gerust zijn. Die stukken hebben constant onderhoud nodig en dus ook mensen die achter de fondsen en samenwerkingen aangaan. Ik heb de fakkel bewust op tijd doorgegeven, zodat de volgende generatie er snel kan invliegen. Ik heb er goed vertrouwen in.”

Doe mee!

De Antwerpse haven draait al eeuwenlang mee als wereldhaven. Op haar oevers, dijken en omgeving is geschiedenis geschreven. Schepen en bemanningen van allerlei pluimage hebben haar wateren bevaren en daar historische sporen nagelaten. Daarom beschermt de haven haar erfgoed en ontvangt ze recreanten die van haar schatten willen genieten.

Havenhelden als Jef zorgen ervoor de erfgoedmonumenten een tweede leven krijgen. Door hen te bewaren en in het landschap te plaatsen, blijven de herinneringen aan vroeger aanwezig in de maatschappij en het collectief geheugen. Bovendien dragen ze bij tot een sociale samenhang tussen de streek en zij die er werken.

Start typing and press Enter to search