“Wat wij momenteel met de Kogge aan het doen zijn is ongezien in de wereld. Nadat de archeologen de per ongeluk ontdekte restanten op amper acht weken tijd onderzocht hadden in een werfput van zeven meter diep, zijn de planken naar een site in Kallo gevoerd. Daar hebben ze tien jaar gestaan. Minister Geert Bourgeois besliste dat er toch onderzoek op moest gebeuren en liet een team samenstellen. Toen het team de vraag kreeg of het mogelijk was om de Kogge in een museum te reconstrueren met het authentieke hout, kwam ik erbij als conservator.”

Profiel

  • Naam: Lore Poelmans (namens de Kogge)
  • Functie: Conservator de Kogge
  • Bedrijf: Onroerend Erfgoed
  • Leeftijd: 32

Verwezenlijkingen

  • Maakt de Doelse Koggen klaar voor hun comeback
  • Verricht pionierswerk inzake conservatie van nat hout
  • Houdt plannen van nieuw maritiem museum op schema
  • Ontrafelt stuk voor stuk het mysterie achter dit middeleeuwse schip

Ongezien in België

“Geschiedenis boeit mij al vanaf de lagere school, maar ik had en heb niet de intentie om archeoloog te worden. Daarom koos ik om conservatie en restauratie te studeren. Speciaal voor mij en nog twee andere studenten heeft de school een gespecialiseerde docent aangeworven, zodat wij een traject konden volgen met de nadruk op de drie vaakst voorkomende materialen die je uit Vlaamse grond kan scheppen: glas, keramiek en metaal. Wij conservatoren zijn echt materiaalfreaks (lacht)

“Mijn eerste taak was om te bekijken of het hout van de Koggen – want het zijn er twee, de grotere heet Doel 1, de kleinere Doel 2 – voldoende bewaard was gebleven om daar tijd en geld in te steken. Waterverzadigd archeologisch hout was totaal nieuw in België, dus zijn we met twee naar Denemarken gegaan om te leren hoe we de conditie konden bepalen. Samen met Deense collega’s werkten we een conservatieplan uit en dat plan is goedgekeurd. Wereldwijd zijn er slechts een stuk of 300 conservatoren die met dit soort materiaal werken. Zij vormen een hechte gemeenschap, waarin wij veel contact met elkaar hebben om kennis te delen en heel concrete vragen te stellen, zoals “ik heb hier een hoop bacteriën die van alles aan het doen zijn… help!”

Nieuwe ontdekkingen

“Op onze Kogge Doel 1 hebben we iets gevonden dat op geen enkele andere kogge vastgesteld is. De bodemplanken komen van dezelfde boom, maar zijn omgedraaid tegenover elkaar geplaatst. Eigenlijk liggen ze in spiegelbeeld ten opzichte van elkaar. Wij weten dat hout ‘leeft’. Het trekt, krimpt en reageert. Uit die specifieke plaatsing leiden we nu af dat de middeleeuwse bouwers daar duidelijk ook net van op de hoogte waren. Het was hun manier om te proberen voorkomen dat het schip zichzelf voortdurend zou tegenwerken. Daaruit concluderen we dat onze Kogge in die tijd een heel moderne boot geweest zijn.”

“Uit de vindplaats leiden we ook iets af dat het mysterie grotendeels opklaart. Hij is gevonden in de doorgang naar de haven van het Verdronken Land Van Saeftinghe. Daar was in de middeleeuwen geen bewoning, want er was toen al veel getijdenwerking. Het enige wat men daar deed was veenwinning (een grondsoort, zoals klei). Daardoor staat het nagenoeg vast dat de Koggen daar terechtgekomen zijn op een moment dat er vloed was.”

Bijl- en kapsporen onthullen het mysterie

“Doel 2 lag op amper 50 meter van Doel 1. Een tweede indicatie is dat we vooral op Doel 2 heel veel bijl- en kapsporen hebben gevonden. Dat wijst op menselijke afbraak. Je moet weten dat hout in deze regio schaars was in de middeleeuwen. Dat zien we aan de origine van het hout van onze Kogge. Het hout van Doel 1 is afkomstig uit Neder-Saksen en is gekapt in de winter van 1325-1326. Doel 2 is 50 jaar jonger en zijn hout komt uit Gdansk. Die datum en locatie van het hout haalden we uit de jaarringen en mossen die tussen de planken zaten om het schip waterdicht te maken. Waar hij gebouwd is kunnen we niet zeggen, maar het hout komt van daar.”

“Het feit dat hij in getijdengebied lag en dat er sporen van afbraak zijn suggereert de meest waarschijnlijke piste: dat het schip – al dan niet door een storm – naar daar is gevaren bij vloed en dat men het – wanneer het eb was is beginnen te ontmantelen om het kostbare hout te recycleren. Een ander element dat die piste staaft, is dat ze alle twee met hun kiel naar boven lagen. Een boot die zinkt of vastloop, ligt meestal met de kiel in de bodem. Scheepshout vinden we ook terug in kerken en oude huizen, dus het was een gewoonte om dat te hergebruiken.”

Bijzondere conservatietechniek

“Net op het moment dat we onze eerste locatie helemaal klaar hadden gemaakt, kregen we een brief in de bus dat we moesten verhuizen. Daardoor liep het conservatieplan twee jaar vertraging op. Via Stad Antwerpen, het Havenbedrijf en het agentschap Onroerend Erfgoed kregen we de AWN-site (Droogdokkenweg) als nieuwe locatie en momenteel liggen alle losse planken van de Kogge in conservatiecontainers. Die locatie en de containers hebben mijn helper Walter en ik uitgerust met klimaathutten, isolatiesystemen, hangsystemen en circulatiesystemen.”

“Nu starten we eindelijk met de conservatiebehandeling. Die bestaat uit twee grote brokken. Eerst komt de ontijzeringsfase. De nagels en sintels, die nodig waren om het schip te bouwen, zijn tijdens de begraving weg gecorrodeerd. Er zitten nog wel ionen van dat ijzer in dat hout en die zouden ervoor zorgen dat het schip begint te roesten in een museum. Het zal één jaar duren eer die ijzerionen afgevoerd zijn.”

“Daarna volgt de impregnatiefase. Bacteriën hebben zich 700 jaar ongestoord tegoed kunnen doen aan de celkernen van het hout. Het resultaat is dat het hout nu uit veel holle cellen bestaat. Gelukkig lag de Kogge de hele tijd onder het waterniveau, afgesloten van zuurstof, anders zou hij volledig verdwenen zijn. Het hout heeft zich volgezogen met water en doordat die cellen hol waren, zitten die nu vol water. Dat water moet eruit en de cellen moeten opnieuw stevig worden. Dat doen we door dat water in die cellen te vervangen door een chemisch middel.”

Hier baadt de Kogge

“Daarom zullen de onderdelen vanaf 2019 onder water vermengd met chemisch product liggen, polyethyleen glycol. Elk half jaar verhogen we het percentage chemisch product, zodat het hout er stelselmatig meer van opneemt. Ons volledig geautomatiseerde circulatiesysteem verspreidt het product over de volledige 7000 liter die er in zo’n container zit. Nergens anders ter wereld wordt dat op deze manier gedaan, we hebben dat systeem zelf ontworpen. Ten vroegste in 2024 is de behandeling klaar.”

“Tegen dan zou de AWN-site omgebouwd zijn tot een maritiem museum. Je ziet aan al de hopen steen, zand en puin en de staat van dit gebouw dat ze daar al mee bezig zijn (lacht). Maar er komt dus weldegelijk een thuis voor de Kogge. Zoals de plannen nu op tafel liggen, zou het gebouw waar wij nu zitten dienen voor de collectie kleinere stukken. Het oude pomphuis hiernaast zou in combinatie met de nieuwbouw de plek zijn voor de Kogge.”

“Wereldwijd is er een 30-tal zulke Koggen teruggevonden. Als je weet dat dat de containerschepen en vrachtwagens van hun tijd waren, is dat zeer weinig. De onze is bovendien uitzonderlijk compleet, net omdat hij ondersteboven lag. Van dit kaliber zijn er nog maar drie gevonden: de Bremer Kogge, de onze en sinds vorig jaar de IJsselkogge. Hij geniet dus echt internationale waardering, net als het onderzoek. Wat wie hier gedaan hebben en nog aan het doen zijn, geldt nu als goed voorbeeld voor anderen.”

Nog meer ontdekkingen op komst

“Om nog meer over de Koggen te ontdekken, hebben we alle planken op schaal afgeprint, zodat we er een groot 3D-model mee kunnen maken. Dat schaalmodel gaan we scannen met software, zodat we kunnen onderzoeken of de Koggen überhaupt wel gevaren hebben, hoeveel cargo erin gepast heeft, wat hun draagkracht was, hoe snel ze konden varen, hoeveel bemanning ze konden herbergen, enzovoort.”

“Ik doe dus meer dan eindeloos in de containers turen. Elke keer als we de vloeistof in het bad veranderen, meten we nieuwe informatie, waarmee ik weer aan de slag kan. Als er iets moet gebeuren, kijkt iedereen naar mij. Voor het ontwerp van het museum hebben de architectenbureaus bijvoorbeeld input nodig wat de noden zijn naar luchtvochtigheid en indeling van het gebouw. Dat moet ik allemaal uitzoeken. Verder bereid ik de reconstructie mee voor en zit mensen achter hun veren zodat het project enigszins op schema blijft (lacht). Ik heb van in het begin van mijn carrière mijn tanden in die boot gezet… ik wil die Kogge in een museum zien staan!”

Doe mee!

De Antwerpse haven draait al eeuwenlang mee als wereldhaven. Op haar oevers, dijken en omgeving is geschiedenis geschreven. Schepen en bemanningen van allerlei pluimage hebben haar wateren bevaren en daar historische sporen nagelaten. Daarom beschermt de haven haar erfgoed en ontvangt ze recreanten die van haar schatten willen genieten.

In 2000 stootte de graafmachine die het Deurganckdok uitgroef op de grootste en meest tot de verbeelding sprekende vondst: twee wrakken van middeleeuwse koggeschepen. Dankzij havenheldin Lore zal het grote publiek die wondervondst in 2024 met eigen ogen kunnen bewonderen.

Zoals Lore zijn er nog mensen die zich ontfermen over historische stukken havenerfgoed. Ken jij iemand die de rijke geschiedenis van de haven toont aan het publiek? Of ben jij zelf zo iemand? Nomineer jouw havenheld en wij vereeuwigen hem met een eerbetoon!

Start typing and press Enter to search